80. rocznica Planu Trzyletniego 1947–1949, którego celem była odbudowa kraju po zniszczeniach II wojny światowej
Plan Trzyletni to jedyny plan gospodarczy w historii Polski, który wykonano, a nawet przekroczono w kluczowych obszarach, realnie poprawił sytuację życiową ludności. To jeden z nielicznych momentów, w których komunistyczna władza mogła realnie pochwalić się widocznymi sukcesami w oczach społeczeństwa. Ogromny potencjał przemysłowy, rolny i infrastrukturalny przyłączonych ziem zachodnich i północnych znacząco przyspieszył wzrost.
Celem Plan Odbudowy Gospodarczej 1947–1949 była odbudowa kraju po zniszczeniach II wojny światowej.
Główne rezultaty
Produkcja przemysłowa — bardzo mocno przekroczona. Zadania planu w przemyśle wykonano już po 2 latach i 10 miesiącach (do października 1949). Wskaźnik produkcji przemysłowej w 1949 r. wyniósł ok. 167 (przy podstawie 1938 = 100), czyli wyżej niż planowano. Zatrudnienie w przemyśle wzrosło o 44,4%.
Dochód narodowy — w 1949 r. był o 24% wyższy niż w 1938 r. i o 53% wyższy niż w 1947 r.
Stopa życiowa — spożycie na mieszkańca wzrosło o ok. 30% w porównaniu do 1937/1938 r. Podniesiono ją powyżej poziomu przedwojennego – to główny sukces planu.
Rolnictwo — wyniki mieszane. Mimo nieurodzaju w 1947 r. osiągnięto spore postępy (odbudowa gospodarstw, kontraktacja), ale nie tak imponujące jak w przemyśle. Produkcja rolna poprawiła się, lecz nie zawsze przekroczyła cele.
Inne efekty — likwidacja masowego bezrobocia w miastach, odbudowa infrastruktury (drogi, kolej, energetyka), integracja Ziem Odzyskanych, rozwój spółdzielczości i handlu.
Na zdjęciu otwarcie Trasy W-Z w Warszawie 22 lipca 1949
Plan zakończono oficjalnie w październiku 1949 r. – dwa miesiące przed terminem, co było wielkim sukcesem propagandowym.
Twórcy planu
Głównym twórcą Planu Trzyletniego (Planu Odbudowy Gospodarczej) jest uznawany Czesław Bobrowski.
Kluczowe osoby:Czesław Bobrowski (1904–1996)
– Prezes Centralnego Urzędu Planowania (CUP) w latach 1945–1948.
– Główny architekt i autor koncepcji planu.
– Ekonomista związany z PPS-em (Polską Partią Socjalistyczną), zwolennik racjonalnego, mniej ortodoksyjnego planowania (w przeciwieństwie do sowieckiego modelu).
– To on kierował zespołem CUP, który przygotował wytyczne i szczegóły planu od 1945/1946 r. Plan jest często nazywany „planem Bobrowskiego”.
Inne ważne osoby zaangażowane:
Hilary Minc — minister przemysłu, komunistyczny działacz gospodarczy; brał udział w pracach i prezentacji planu (wygłaszał przemówienia na jego temat).
Konstanty Dąbrowski — minister skarbu, współuczestniczył w pracach i prezentacjach.
Plan powstał przede wszystkim w Centralnym Urzędzie Planowania, który w tym okresie był jeszcze w dużej mierze obsadzony przez ekonomistów o orientacji socjalistycznej (PPS), a nie czysto komunistycznej (PPR).
Prace nad Planem Trzyletnim (Planem Odbudowy Gospodarczej) rozpoczęły się w 1946 roku, ale przygotowania miały szerszy kontekst.
Chronologia:Jesień 1945 r. — Powstanie Centralnego Urzędu Planowania (CUP) (powołany 10 listopada 1945 r., kierowany przez Czesława Bobrowskiego). Już wtedy CUP otrzymał polecenie od KERM (Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów) rozpoczęcia prac nad planami gospodarczymi, w tym nad planem odbudowy.
Wiosna/lato 1946 r. — Trwały intensywne prace koncepcyjne i przygotowawcze w CUP oraz resortach (np. Ministerstwie Przemysłu).
21 września 1946 r. — Kluczowa data: Krajowa Rada Narodowa (KRN) podjęła uchwałę i ogłosiła wytyczne Planu Odbudowy Gospodarczej (to moment, w którym plan został formalnie upubliczniony i zatwierdzony w formie wytycznych).
Główne przyczyny sukcesu:
Bardzo niska baza wyjściowa
Polska po wojnie leżała w gruzach (straty ok. 38% majątku narodowego). Odbudowa z tak niskiego poziomu dawała spektakularne procentowe wzrosty – łatwiej było osiągnąć ambitne cele niż w warunkach normalnej gospodarki.
Realistyczne i pragmatyczne założenia
W przeciwieństwie do późniejszego stalinowskiego Planu Sześcioletniego, Plan Trzyletni skupiał się przede wszystkim na podniesieniu stopy życiowej ludności powyżej poziomu przedwojennego, a nie na forsownej industrializacji ciężkiej i militaryzacji. Priorytetem była odbudowa, przemysł lekki, konsumpcja i likwidacja bezrobocia.
Dobry zespół i koncepcja Czesława Bobrowskiego
Centralny Urząd Planowania (CUP) kierowany przez Bobrowskiego (ekonomistę związanego z PPS) przygotował plan w dużej mierze wolny od skrajnego dogmatyzmu. Był to jeszcze okres względnej autonomii ekonomistów „ludowych” przed pełnym stalinowskim przejęciem gospodarki.
Wykorzystanie Ziem Odzyskanych
Ogromny potencjał przemysłowy, rolny i infrastrukturalny przyłączonych ziem zachodnich i północnych (Śląsk, Pomorze) znacząco przyspieszył wzrost.
Mobilizacja społeczna i współzawodnictwo pracy
Ruch przodowników (Wincenty Pstrowski i inni), propaganda, realne zachęty materialne dały dodatkowy impuls produkcyjny. Ludzie pracowali ponad normy, bo widzieli realną poprawę warunków.
Duże nakłady inwestycyjne i reparacje
Skupienie środków na odbudowie przemysłu i infrastruktury (plus reparacje z Niemiec) przyniosło szybkie efekty. Mimo nieurodzaju w 1947 r. i odrzucenia Planu Marshalla produkcja rosła.
To był realny sukces w warunkach powojennych zniszczeń i zmieniającej się rzeczywistości politycznej. Po nim żaden kolejny plan PRL nie osiągnął podobnej efektywności i pozytywnego wpływu na poziom życia.
Sukces Planu Trzyletniego wynikał z połączenia obiektywnych okoliczności (powojenna odbudowa i nowe terytoria) z relatywnie rozsądną polityką gospodarczą na tamte czasy. To jeden z nielicznych momentów, w których komunistyczna władza mogła realnie pochwalić się widocznymi sukcesami w oczach społeczeństwa.
Autor: Jerzy Krajewski, dyrektor Instytutu Europejskiego Biznesu @InstytutEB